Emigratieboek.nl - Blog van Marjan van den Dorpe - Onder de Spaanse zon







   
Zoek op deze site:
Blog van Marjan van den Dorpe - Onder de Spaanse zon

Week 46 - Sneeuw en ijsputten


Ieder gezin heeft tegenwoordig wel een koelkast. Sommigen zelfs met ijsblokjesmachine. Maar dat is wel anders geweest. Ook hier in Spanje. Rondzwervend door het, af en toe, ruige land kom je verrassende bouwwerken tegen. Niet alleen huizen die verlaten zijn en min of meer aan de natuur teruggegeven worden, maar ook bouwwerken waarvan je niet direct de herkomst kan achterhalen. Ronde putten. Diep tot soms heel erg diep. Opgemetselde randen steken markant af tussen de begroeide bergen en heuvels.

Nu we de taal iets beter beheersen kunnen we ook beter met de wat oudere bevolking praten en die vinden het fantastisch hun verhaal kwijt te kunnen. Zo vertelde een oude man ons over de betekenis van de putten. Sneeuw- en ijsputten. Want dat zijn die ronde bouwsels. Begin vorige eeuw moesten de mensen hun eigen ijsreserves maken en wel op een natuurlijke manier want elektriciteit was er niet of nauwelijks. Zeker niet in de kleine plaatsjes en dorpjes gelegen in het berglandschap in het zuiden van Spanje.

De putten zijn vooral te vinden in de provincies Alicante en Murcia en dateren vanaf de Romeinse tijd, maar diegene die nu nog te vinden zijn dateren van meer recentere tijd. Vanaf de 16e tot de 19e eeuw. De putten zijn vaak hooggelegen en meestal te vinden aan de noordkant van de helling op een hoogte van boven de duizend meter want daar valt de meeste sneeuw. Maar hoe werkt eigenlijk zo’n ijs- of sneeuwput? Ver buiten het dorp werd door de plaatselijke bevolking een groot gat gegraven. Tientallen meters diep en met een doorsnede van wel bijna twintig meter. Kijk je naar binnen in een dergelijke put dan zie je het prachtige metselwerk dat in die tijd nog puur handwerk was. Het kostte de mensen enorme moeite om alleen al de put uit te hakken in de toch meestal rotsachtige bodem. Om daarna de stenen naar de plaats van bestemming te vervoeren en de hele put op te metselen. Dat moet een gigantisch karwei geweest zijn.

De functie van deze sneeuwputten was het produceren van ijs voor de zomerperiode. IJs was en is een belangrijk product dat voor diverse doeleinden gebruikt werd en wordt. Variërend van het bewaren van voedsel tot het gebruik bij medische ingrepen. Het koninkrijk Valencia was ooit één van de belangrijkste producenten en gebruikers van ijs in Spanje. Aan het einde van de achttiende eeuw werd er ongeveer twee miljoen kilo ijs per jaar getransporteerd naar alleen al de stad Valencia. Tijdens dat transport, dat meestal met paard en wagen of per ezel gebeurde verloor men al een flinke hoeveelheid ijs door het smelten ervan. Later werd het ijs per schip naar de plaats van bestemming vervoerd. Denk dan aan plaatsen als Ibiza en Noord- Afrika. Dat vervoer vertrok in die tijd uit de haven van Alicante. De toevoer van het ijs was uiteraard afhankelijk van de sneeuwval in de winter. Geen sneeuw, geen ijs!

Uit historische documenten blijkt dat in een winter met veel sneeuw grote groepen arbeiders de bergen introkken om de gevallen sneeuw te verzamelen en daarmee de putten te vullen. In 1762 werden rond de duizend mannen en zevenhonderd paarden ingezet bij ‘El Menejador’ een bergtop in de buurt van Alcoy. Maar toen viel er dat jaar ook uitzonderlijk veel sneeuw. Normaal gesproken waren het alleen de ijswerkers (de Neveros) die de bergen introkken om de sneeuw met scheppen door de nauwe openingen van de wanden van de putten naar binnen te scheppen. Was dat werk gedaan dan verzamelden ze zich in de put om met hun voeten de sneeuw aan te stampen tot een massief geheel. Het ijs werd hierna toegedekt met stro en aarde zodat het niet zou kunnen gaan smelten. In de zomer werd aarde en stro weer verwijderd en van het ijs grote blokken of staven gezaagd. Deze werden in de nacht (omdat dan de temperatuur het laagst was) naar beneden het dal in gebracht. Dit gebeurde met paard en wagen, ezels met manden of op de ruggen van de arbeiders zelf. Het ijs werd verkocht in de dorpen en steden in de regio.

De arbeiders werkten onder zeer moeilijke omstandigheden. Op steile hellingen en meestal gedurende de nacht. Het vroeg dan ook om grote bekwaamheid in bergbeklimmen en ervaring in het hakken van het ijs. De Neveros waren echte vaklui. Was de put leeg, meestal in augustus, dan werd extra aandacht besteed aan de vloer van de put. Het nog aanwezige smeltwater werd door de daarvoor aangelegde goten afgevoerd en het houtwerk van de vloer, waar de ijstonnen hadden gestaan, werd hersteld.

Het verval van de ijsputten begon rond 1890 toen aan de kust de eerste ijsfabrieken gebouwd werden. De definitieve klap werd uitgedeeld toen ook de koelkasten en diepvriezers in omloop kwamen. Na de Spaanse burgeroorlog was het niet langer meer rendabel om de ijsputten uit te baten. In het Spaans hebben de putten twee namen namelijk ‘Nevera’ wat vriezer betekent of ‘pozo de nieve’ wat sneeuwput is in het Spaans. In het Valenciaans heten ze ‘Pou de neu’ of ‘pou de gel’.

Veel van ijsputten zijn nog te vinden in de bergen van Las Marinas in het noorden van de provincie Valencia, maar ook meer naar het zuiden zijn ze her en der in het landschap te zien. In de provincie Alicante zijn er enkele mooie exemplaren te zien in onder andere Aitana op 1258 meter hoogte; onderaan de Fuente de la Forata ( een natuurlijke bron op het pad naar de top van de berg) en onder de top van de ‘Pla de la casa’. Ook in de Sierra de Serre Lla achter het plaatsje Guadalest zijn enkele mooie putten te vinden. De mooiste liggen echter in de Sierra Espuna, achter het stadje Alhama de Murcia op een hoogte van ongeveer 1400 meter. Deze ‘neveras’ liggen op een prachtig grasplateau en zijn heel goed bewaard gebleven. Maar ook bij ons in de buurt zij er enkele te vinden. Recht tegenover ons huis, aan de andere kant van de bergen, richting de windmolens ligt er één in een dal. Al met al best de moeite waard om een keertje iets dieper de bergen in te trekken. Je weet nooit wat je daar vindt. En wat nu blijkt, een heel verhaal achter een, zo ogenschijnlijk, onbeduidend bouwwerk.



Deel deze column met anderen (E-mail, Twitter, Hyves, Facebook, etc.)

Reacties


Ik was nog wonde nog in Spanje toen ze mijn verloren rijbewijs in namen wegens te veel alcohol. Nu woon ik in Nederland heb nog een open staande boete en moet nog een cursus volgen. Hoe ga ik dit aan pakken.

Danny Rooijackers


Alle blogs op een rijtje
Lees ook deze titel

Andere blogs

Margareth Hol
Een nieuw leven in Ierland


Anneke Koorn
Avontuur in Istanbul


Pieter Mans
Volgende week misschien...


Brenda van den Brink
Verliefd op Jordanië


Roland en Barbara van Zeijl
A journey of a 1000 miles


Elisabeth Arts
Toekomstmuziek in Frankrijk


Stef Smulders
Italiaanse toestanden